Ord og Uttrykk

(sist oppdat. mai 2011)

Ord:                                                                                                                   

Alde = bølgjer etter båt

Aldanstre = eit tre som ber avling, frukt eller bær

Apejikk = ein person som merkjer seg ut for å vekkja merksemd i veremåte eller i klesvegen

Attebera = straumkvervel rundt eit nes eller virvelstraum i eit fossestryk

Attegløyma =  ugift jente i gamle dagar (ungkarskvinne)

Auete = bakover                                                          

Bekatråd = vert brukt til å sy lær med, t.d. sko og hestasele.

Beina = ei beina er å gjera nokon ei teneste 

Bia = vent litt

Bronk = stim med brisling, sildabronk

Blengja = Blengja gjer ein når ein lagar dravle eller ost. Ein gjer det for å få

             kost i dravlen.I osten gjer ein det for å skilja møsa og kosten (Kjesosten)

             etterpå tilset ein fløyten og kokar det inn til ostemasse. For å starta

             Blengjinga  brukar man osteløype, kan  og startastmed t.d surmjølk, rømme.

Dona = leika

Donehytta = leikehytta

Einarelambsau = sau med eit lam

Favn (famn) = gamalt lengdemål, ca 1,9m. Også brukt om ved, 2 x 2 x 0,6 m 

Ferg = leggja noko tungt, stein, murstein o.l. oppå eit lok, på ei panne, ystekjel m.m.
Firlingesau = sau med fire lam

Fli meg  = Gjev meg
Fli seg = stella seg 

Fløy, bakstefløy = rund pinne til å rulla baksteleiven ut på bakstehedlo

Frenka = nær slektning av kvinnekjønn

Føradagen =  dagen før i går 

Føyken = glad/ godlag

Grynamjøl = byggmjøl

Hama seg = stella seg

Hanekje = ho-, geitkje    

Handyvle = noko å slå med,  eg jagde itte med eit handyvle

Heimafølgje = medgift
Hesplatre =   garnvinda / skjelsord             

Hoveld = 1. Eit trereidskap som vart brukt til å strama og binda fast tauet i t.d. ei
              høybør. Hoveld er ofte laga av ask. (Ser ut som ei lykkje.) 

             2. Når ein vov hadde ein mange hoveldar i vevstolen. 

Hoveldshals:

Her sa dei\' kjerringhals\' Då var ikkje børa lagt skikkeleg lagt på tåget. Då kunne
børa siga framått nakken på den som bar og det vart vondt å bera.

Når du tek på deg ei bør, høy eller ved bruker du toget rundt børa som
fatler . Viss hovelda kjem heilt inntil nakken vert børa veldig vond og bera. Det
vart kalla hoveldhals.

Hypja =   pløya mold inn til potetstilkane

Ia, straumia = strek der straumen i fjorden går kvar sin veg på straumio.
ijikt = ukvemt
ilt = vondt

ilag =  Feks. steingarde med opning som var snar å stengja eller eit lite bergalag
            som ein kunne leggja nokre greiner o.l for å stengja for storfe
            (Ilagshaugen, Ilagsbrekko o.l.) 

Innvekrok = same som klodons, men mindre, naturvaksne krokute furugreiner til å
                 halda tofta, til spant i ein trebåt.

Jadlen = hylla 

Jota (jåta) = krybba til å ha høy i til dyra. 

Julabæra = ei ku som kalvar rundt julatider 

Jøring = lerreim til å ha rundt vedalasset på hestasleden

Keip = åregaffel

Kjelk =  kinn 

Kjørel =  dekketøy    

Kjørkja = strypt, kvelt                

Kjøyna = kvisa

Klakje =   is 

Klodons = trerot f.eks av furu til å laga deler til trebåt, rong m.m.,

Knetakløyvar = ein skikkeleg gniar

Knupsar = grov, turr ved til å leggja i omnen
Kovna  =  mista pusten / kvælast

Kufart =   koffert                            

Kulsa = vera kald

Kvarva = lykkja av streng til å halda ei grind lukka
Kvitel  =   ullteppe

Kåneklompar = sukkerbitar, kaffisukker

Labber = strikkasokkar

Landkunna = lærebok i geografi

Landsydning = frålandsvind, (vind ut frå Nordrepollen) det motsatte av pålandsvind

Leddik = Siderom i ei kiste, ofte med to hemmelege skuffer i botn
Leiv = råemne f.eks ved flatbrødbaking, ferdig utbaka

Lurk = vedaskia eller trestykke

Mangla = ekspropiera 

Mankera = mangla

Marispenar = ekstraspenar

Maroder = sjuk, dårleg

Midtgaren = mellomgolv (sau/lam)

Mjåryggen = nedst i ryggen
Morkjen = rote treverk

Motting = gjødselkjellar

Mødd = trist

Navar = bor 

Nybæra = ku som nett har kalva 

Nov = hushjørna

Orvelta  = dyr som ligg på ryggen og dauar

Pòrestikka = ertekrok...

Prakkjen = gjerrig
Putl = småarbeid

Pykla  = småslåst
Påk = stav, kjepp

Rebila = Ei dama som kan, veit og klarar alt 

Rong = fram- og bakskut på ein båt 

Ronsen = sint, sur

Rosje = fuktig

Ruspol = ein person som er tverr og vanskeleg

Råsa = vindkast, vindkule

Seftar = åregaffel 

Selt = slag mot feks kroppen, 'eg fekk eit selt i sio...'

Sirap  =  sirup

Skinnvengja = flaggermus

Skrapaslått = å slå med stuttorv rundt i skårane og ulendte stader

Skråpen = lite fin

Skåla = skylja
Sjoarsveien = vegen til sjøen

Sjondo  = gravferda
Smalene  =  sauene, j.før Smalastølen

Smòlòg = fleire sauer, store og små, uttalast med open o

Snerkje = hinne på grauten/kakaoen

Stelte =  Eit hinder ute i naturen. Til dømes eit bergalag der du ikkje kjem forbi,
             men lyt gå ein omveg for å koma vidare. Eit stelte er ein liten nakke eller kant  

             der ein skal stiga opp. Det er enkelte plassar murt ei lita trapp, slik at det er 

             enklare å stiga opp forbi steltet.
Syna  =  visa (deg)                              

Spybeigen  =  omgangsykja   

Spøa = trespade f.eks til å legga brødemne inn i baksteomn

Skjerr = redd

Skjòdna = skjodna i huset, stella det fint....

Skreia = aka (på kjelke)

Skykkjeskutjen =  hems i vedboda 

Skåthydna = øyremerke på sau, utorklypp.  

Småga = ei ledig stund, eller kort opphald t.d. mellom to regnbyger

Snekje = kaldt i fjeset....kaldt rundt naso...
Spannadravle = råmjølk som er kokt i eit spann i vannbad.
Stia = gå i fjøset å gje dyra mat

Stinklar = når vatnet byrjar å frysa, enten på sjøen eller ein pytt
Stegakjidna = vangen på ein trestege som trinna var feldt inni

Suffesant = Godt utført (arbeid), tildels overdimensjonert

Svivyrsle = ringakta... han sa det so svivyrsle....

Sø  =  saus, sos

Tarveld = Reidskap  

Tassin = tefat

Torebrak = tordenskrall

Trylsk = umulig skjerr sau, ikkje trygg og 'ukjuren'
Tråsavedlurk = halvrotten stokk

Trillingesau = sau med tre lam
Tviboresau = sau med to lam
Tvåga =  vaskefille 

Tøkje = er noko til å ha noko i, t.d. ei bytte, skål, mugge, kasse, stamp e.l.

Tøle  = ymse rot og rask
Tølehove = litt rotete menneske

Tåe = snøbert 

Ubjådeleg feralag = dårleg oppførsel

Ufs = takskjegg

Ugge = fiskefinne

Utongje = vanskeleg gutunge
Ukjura =   vrien gjentunge/ kjerring
Uveta  = svima av

Vase = ospestokk på jernboltar som torvhald på eit svaberg eller ospestokk med torv
          på skråberg til veg, vert også brukt som stengsel av ris.
Vashammar, Vasaberg m.m er namn som kjem av dette.
Vabein = Ein rull som vert festa på esinga til båten for å dra fiskesnøret på. 

Vadlasletta = sluddbyger

Vallk = Det skautakåno festar på hovudet for å få fasong på skautet.
          Ei utstopning under skautet,framme i panna. Skaut er eit hovudplagg av lin

          som vert brukt til hardangerbunad.

Vandalaust  = lett å gjera   

Veikryggen = nedst i ryggen, korsryggen                                     

Veisen = vil vera kar 'han var so veisen'
Velende = matrøyr (på sau/lam)
Velvore = da var bra

Våndel = ein samanrulla 'høyball' som passa til eit måltid til eit dyr, t.d. ei ku eller ein sau

Øyk = hest 

Æring =  Avling  Potetene gav fin æring denne hausten.Evt. :ein båt, til dømes ein           seksæring, som blir rodd med 3 par årer.

Kjelder til nokre av orda:

Per Magne Eikenes, Per Flatebø, Johs. Bondhus, Lars T.Bondhus, Olaf Solheim, Bård Øyre og Samson Øyjord. 

Uttrykk 

Springa på sokkaleisten =               Gå utan sko 

No må du pitla deg heim! =             No må du gå/skynda deg heim

Han le`a kje på ein uggje!  =          Han bevega seg ikkje  

Det nauda ikkje bitten!    =            Det skada ikkje

Ka lir dagen ?                  =            Kva er klokka?

E du kråna te no?            =             Er du frisk no?

Ho har fått vetlagledo !    =            Ho ler av kvar minste ting !

Han fekk vatn på kverna   =            Han fekk mykje å snakka om

Han e lett i hamsen !       =            Han er lett til beins !

Eg e heilt maroder i kroppen !  =    Eg e heilt utslitt i kroppen ( etter hardt arbeid )

Det lakkar til fant !          =           Ting byrjar å bli dårleg. 

So kor -so !                    =            Uansett/ likevel

Eg e i vande for pengar !  =           Eg er tom for/manglar pengar

I kjømdo                            =           Kjem snart, er på veg e.l.

Ordtøke

Det er betre å  vera rævalaus enn rådlaus.

Fyk opp som ein hjort og dett ned som ein lort.

Den som er med på leikjen, får smaka steikjen.

Der ølet går inn, går vitet ut.

Same kor ein snur seg, er enden bak.

Stadnamn:

Bårste = Bergstø

Måringsnes = Maurangsnes

Mjus = Mehus (Gjetingsdalen) 

Svalebykset i Nordrepollen:

Det var ein mann som heitte Svale. Han var til fjells for å sjå til sauene, då han kom over ein bjørn som låg og åt på ein sau. Bjørnen likte ikkje å verta uroa, og kom etter Svale. Mannen klarte å hoppa over eit juv, og sidan vart det kalla Svalebykset der.